maandag 13 februari 2017

Nog een familieportret



The Hilton Family

Jamie Diamond noemt zichzelf interdisciplinair artiest. Voor zijn projecten maakt hij gebruik van fotografie, video en performance, of een combinatie daarvan.
Diamond is geboren in 1983 en woont en werkt in Brooklyn, New York.

Voor "Constructed Family Portraits" nodigde hij onbekenden op internet of op straat uit om als een familie in een hotelkamer te poseren voor de fotocamera. Het resultaat was een serie van, op het oog, normale studioportretten, scenes van alledaagse intimiteit. ,,Maar het zijn in werkelijkheid dus maatpakken'', geeft Diamond aan. ,,Er wordt een familie neergezet hoe die geacht wordt te zijn.''
Aan elke familie werd de naam gegeven van het hotel waar de betreffende foto gemaakt was.

The Harmonie Family

The Radisson Family

zondag 12 februari 2017

Familieportret



,,Op de foto?'', brult Wannes. ,,Waar is dat goed voor?''
Wannes brult, maar hij is niet kwaad. Ook al klinkt het wel zo. Nee, Wannes is doof. En daarom roept hij, brult hij, alsof iederéén doof is. Wie hem daarop aanspreekt krijgt, als hij eenmaal door de taaie wand van dof geruis in Wannes' dovemansoren heen gebroken is, nul op rekest. Wannes roept niet, meent hij overtuigd. ,,Ik spreek soms met een lichte stemverheffing, maar dat is alles.''
Die stemverheffing heeft hij weer overgehouden uit het leger. ,,Toen we dienden voor Volk en Vaderland'', denderen de woorden in hoofdletters over Wannes' lippen. Volk en Vaderland vormen kleine speekselbelletjes, die als wit schuim in de mondhoeken achterblijven. ,,Tucht, Discipline.'' Meer schuim, vooral 'discipline' draagt bij. ,,Je zou een goeie branding zijn, opa'', merkt achterkleinzoon Jamal op. ,,Of een een pilsje'', grinnikt Jamals neefje Dween. [Ja, met deze naam hebben zijn ouders hem voor de rest van zijn leven geëerd, ik zweer het je. Geen Dwain, nee, Dween!]

Het gelach gaat aan Wannes voorbij. Hij is er even niet. De blik op oneindig glijdt langs de sanseveria's de vensterbank over, omzeilt de tuinkabouters, de straat uit, het dorp uit, de klok een jaar of zeventig achteruit. Alleen Leuntje, oma Leuntje, weet waarheen.
Legergroen, tucht, discipline, kameraadschap, solidariteit. Schouders recht. De klap kwam nog voordat Wannes het zelfs maar tot soldaat eerste klas had kunnen schoppen. Terug naar huis, naar Leuntje. Hardhorend, en voor altijd bang voor het donker. Een nachtlampje aan, al zeventig jaar lang. Maar in een droom branden geen nachtlampjes, en nog steeds roept Wannes af en toe tegen het donker. Zo treedt hij zijn angsten tegemoet. Totdat Leuntje hem wekt.

Oma Leuntje legt haar hand op Wannes' pols, knijpt zacht. Zacht meanderende aderen onder de dunne, rimpelende huid. Hij knippert een keer met z'n ogen, iets vochtiger als daarnet. Maar hij is er weer, 2017. Kijkt Leuntje aan. ,,De foto'', zegt ze.
Kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen staan en zitten al klaar. De jaarlijkse familie-reünie. Sinds een jaar of vijf komt er een echte fotograaf voor een officieel familieportret. En elke keer wil Wannes' weten waar dat dan wel goed voor is.
,,Omdat je zo'n lekker beest bent, opa'', brult Jamal in zijn oor. Dween lacht. Leuntje lacht. Wannes lacht. Iedereen lacht, en de fotograaf klikt.
Zo moet een familieportret zijn.

Afbeelding: Adriaan de Lelie - Portret van de familie van Jan van Loon (1786)

zaterdag 4 februari 2017

Alle vogels, dingen met veren


"Hebban olla uogala nestas hagunnan hinase hi(c) (a)nda thu uuat unbidan uue nu"...
Nee, er is niks met m'n toetsenbord.
Deze zin werd waarschijnlijk geschreven in de tweede helft van de elfde eeuw door waarschijnlijk een West-Vlaamse kopiist. Dat is twee keer waarschijnlijk in één zin... Lang heeft men aangenomen dat "Hebban olla uogala..." de oudst bekende zin in het Oudnederlands was, maar na het twee maal waarschijnlijk uit de vorige zin zal het U niet verwonderen dat ook dat laatste inmiddels terug gedraaid is.
Desondanks is het een prachtige zin:
"Alle vogels zijn nesten begonnen, behalve ik en jij. Waar wachten wij nu op?"


En de vogels?
Ook die zongen in de elfde eeuw al zoals ze gebekt waren, maar net zoals onze taal anders was als nu, was ook hun taal anders. Aangezien de menselijke taal en de vogelzang op dezelfde manier ontstaan zijn - er zijn wetenschappers die zo ver gaan te beweren dat de vogeltaal aan de basis heeft gestaan van de mensentaal - zou het immers wel heel erg hooghartig zijn om ervan uit te gaan dat alleen onze taal evolueert. Zoals een baby leert praten van zijn ouders en daarbij een eerste periode van brabbelgeluiden kent, zo leert de babyvogel fluiten en zingen van zijn ouders. Het opvullen van de steeds kleiner wordende hiaten in de woordenschat heeft eenzelfde ontwikkeling.

- Dat wist ik helemaal niet, joh! -

Het idee van Noam Chomsky dat er een soort van 'universele' grammatica bestaat lijkt te kloppen. Onderliggende structuren van onze talen hebben veel gemeen, ook al klinkt het in iedere taal natuurlijk weer anders.
Vogels hebben dat probleem niet, want zij kennen geen talen en hun grammatica is dus per definitie universeel. Maar ook onze gevederde vriendjes blijken elkaar niet altijd te 'verstaan'. Een plattelandsmerel zou zich verloren fluiten in de grote stad, omdat de spits zijn lied overstemt. Een stadsmerel kent het probleem en begint vroeger in de ochtend te zingen. Je zou het in zekere zin een vorm van evolutie kunnen noemen.

Vogels gebruiken hun taal om te comuniceren, te waarschuwen, en vooral om indruk te maken. Een moeilijke noot of een ingewikkelde loopje wordt herhaald en herhaald om te laten zien dat hij de beste is. En zo de aandacht te trekken van dat fraai gepluimde deerntje op tak 7 blad 53 van de eik op de hoek van de Dorpsstraat en de Brink.
Ook de mens gebruikt zijn taal om indruk te maken. We dichten onszelf niet geheel aan de waarheid beantwoordende heldendaden toe. Of ondergraven juist de talenten van een collega of een kroeggenoot. Leugentjes om bestwil, het schijnt dat we (de beroemde gemiddelde 'we) een keer of twee, of drie, liegt op een dag. Legentjes om bestwil. Om er zelf beter van te worden, wil dat zeggen. En zo de aandacht te trekken van dat lekkere stuk op stoel 7 rij 53 van de bioscoop op de hoek van de Dorpsstraat en de Brink.

De evolutie van de taal in tienduizend jaar, teruggebracht in een simpel maar essentieel ,,Ik wil je!'' Of in een zin: "Alle vogels zijn nesten begonnen, behalve ik en jij. Waar wachten wij nu op?"


Ik schreef het bovenstaande nadat ik "Verdriet is een ding met veren" van Max Porter had gelezen.
De recensie, die ik ook op Hebban.nl heb geplaatst vind je hieronder.

[]


,,Een kraai kraait niet, maar krast'', volgens Wikipedia. ,,Het "kraa-kraa-kraa" wordt veel gehoord, maar hij maakt ook andere geluiden.''
Wie "Verdriet is een ding met veren" van Max Porter heeft gelezen weet daar alles van.
Max Porter is hoofdredacteur bij Granta en Portobello Books in Londen en voormalig eigenaar van een onafhankelijke boekwinkel. Porter noemt zichzelf kritisch bewonderaar van Ted Hughes, één van de beste dichters van zijn tijd en kinderboekenschrijver. Zijn bekendste werk werd Crow.

Het zijn deze elementen die een emotioneel, maar op zich eenvoudig verhaal verweven tot een meesterstuk. Een vader is met zijn twee zoons achtergebleven nadat de moeder onverwacht is overleden. Een rouwproces volgt waarbij ze bijgestaan worden door een ongenode gast, die letterlijk hun huis en hun leven binnenvalt en, zo kondigt hij aan, pas weg zal gaan als het tijd is.

De literaire kennis van Porter is enorm. Dat bewijst hij al door met de originele titel (Grief is the thing with feathers) naar Emily Dickinson's gedicht 'Hope is the thing with feathers' te verwijzen. Verdriet, hoop. Twee pijlers waar een verhaal als dit op hoort te rusten om het niet als een kaartenhuis in elkaar te laten storten.
En dan begint het boek, en val je een beetje van de ene verbazing in de andere. Poezie, novella, fabel. Je weet nooit wat je te wachten staat als je het ene hoofdstuk uit hebt en het andere gaat beginnen. De hoofdstukken zijn kort, dat wel, maar met zijn afwisselende stijlen nodigt Porter uit om vooral om te slaan en verder te lezen.

We beleven het verwerkingsproces mee vanuit drie verschillende gezichtspunten. Dat van de vader, de echtgenoot, dat van de twee zoontjes en dat van de ongenode gast... de kraai. Elke vorm van realiteit zou normaal gesproken met een hoofdpersoon als deze uit het verhaal verdwijnen, maar Max Porter verstaat de kunst om deze fabelfiguur deel uit te gaan laten maken van het "echte" leven van de andere hoofdrolspelers zonder dat je er echt erg in hebt.
Ik heb "Verdriet is een ding met veren" in het Engels gelezen. Mijn Engels is niet perfect, en dat is deze keer ook een voordeel geweest. Het ritme, de melodie in de woorden van kraai kreeg namelijk een kans en ik heb zo de grote kracht van Porter kunnen ontdekken: kraai praat echt als een vogel, dezelfde wippende bewegingen in een zin, dezelfde herhalingen van korte klanken in elkaar snel opvolgende woorden (zoek op You Tube het filmpje maar eens op waarin Porter voorleest uit zijn boek). En op dat moment kom je er als lezer achter dat het met de andere hoofdpersonen hetzelfde is: de vader praat anders als zijn zonen, ook al gebruiken ze alle drie dezelfde woorden en ook al bewandelen ze alle drie hetzelfde pad om hun verlies te verwerken.

Natuurlijk is het uiteindelijk tijd en verdwijnt kraai even onverwacht als hij gekomen is. Dat zal geen verrassing zijn en mag best verklapt worden. Het gaat namelijk om wat er tussen zijn komst en vertrek gebeurt. En dat is fabelachtig mooi.
"Verdriet is een ding met veren" is kort, maar niet te. En het is een boek dat, als je het uit hebt, al roept om nog een keer gelezen te worden. Ik weet zeker dat ik dat ga doen.


 

donderdag 2 februari 2017

De dood van een eiland



Verhalen gaan altijd over personages in nood, leerde ik een tijdje geleden weer al in Marjon Sarneels schrijversblog. Ergens anders las ik dat veel debuterende schrijvers over de dood schrijven.
Hoe staat het met mijn leesgedrag? Als ik het lijstje van mijn Goodreads Reading Challenge doorloop blijkt de dood in 8 van de 14 gelezen boeken een prominente rol te spelen.

Fulvio is een echte boekenverslinder. Zijn interesses zijn hemelsbreed, maar biografieën hebben zijn voorkeur. ,,Ook al weet ik van te voren hoe ze aflopen.'' De dood verkoopt goed, weet Fulvio. ,,Moet jij maar eens kijken hoe snel de biografie van een verse dode een bestseller wordt.''
Fulvio's interesse voor geschiedenis verklaart grotendeels zijn voorliefde voor biografieën, maar niet helemaal. ,,Als je het leven van iemand leest ontkom je niet aan de indruk dat alles al vooraf geschreven is. Gebeurtenissen volgen elkaar vaak zo logisch op. Je kunt er niet aan ontsnappen. Alsof je op een eiland zit.''
Als Napoleon Bonaparte dat had geweten.

Boudewijn Büch is waarschijnlijk de grootste eilandengek geweest die Nederland ooit heeft gekend. Natuurlijk heeft hij in zijn 'Eilanden' over Sint-Helena en over Napoleon geschreven, en bij 'Barend & Van Dorp' is hij nog eens komen vertellen over zijn jacht op de piemel van de keizer. De meest fantastische verhalen, die zo goed bij Büch pasten. Waar hield werkelijkheid op en waar begon fantasie? Dat was bij de schrijver van 'De kleine blonde dood' altijd de vraag, maar zijn reisverhalen blijven aangenaam leesvoer.

Vier weken nadat men bij Fulvio leverkanker in een vergevorderd stadium heeft geconstateerd is hij overleden. Bijna niemand wist het. Fulvio wilde iedereen herinneren zonder bemoedigende woorden, zonder tranen, zonder troost. Hij wilde bovendien met zijn laatste vier weken doen wat hij wilde, voor zover mogelijk. En dat was lezen, maar een biografie raakte hij niet meer aan. Romans, de eerste weken. Daarna korte verhalen, toen de pijn het vaker begon te winnen van de concentratie. Hij kon steeds minder ver reizen op woorden, de morfine nam het dan over maar maakte zijn schip stuurloos.

Een van de laatste boeken die Fulvio las was 'De atlas van afgelegen eilanden' van Judith Schalansky. Vijftig eilanden waar ik nooit ben geweest en ook nooit zal komen, zo luidt de sub-titel.

(dit artikel verscheen eerder als column op de Facebook pagina van Jet's Minibieb)